Perfekcjonizm - kiedy przestaje pomagać?

Perfekcjonizm często kojarzy się z czymś pozytywnym wręcz pożądanym. Sumienność, wysokie standardy, dbałość o szczegóły - przecież to cechy, które zwykle są doceniane. Problem pojawia się wtedy, gdy dążenie do „jak najlepiej" zaczyna kosztować więcej, niż daje.

Jeśli masz poczucie, że nigdy nie robisz wystarczająco dużo, trudno Ci odpuścić, a nawet drobne błędy długo nie dają Ci spokoju, być może perfekcjonizm przestał być Twoim sprzymierzeńcem.

Perfekcjonizm sam w sobie nie jest problemem

Warto odróżnić zdrowe dążenie do jakości od perfekcjonizmu, który zaczyna ograniczać.

Zdrowe podejście pozwala powiedzieć: „Zrobiłam/em najlepiej, jak potrafiłam/em w danych okolicznościach."

Perfekcjonizm natomiast często podpowiada: „To wciąż za mało."

Nie chodzi już o rozwój czy satysfakcję z dobrze wykonanej pracy. Coraz częściej pojawia się lęk przed pomyłką, oceną lub rozczarowaniem - swoim albo cudzym.

Z zewnątrz ktoś może widzieć osobę świetnie zorganizowaną. W środku jednak często towarzyszy jej napięcie, zmęczenie i ciągłe poczucie, że trzeba jeszcze bardziej się postarać.

Jak rozpoznać, że perfekcjonizm zaczyna szkodzić?

Nie zawsze wygląda to tak samo. U jednej osoby perfekcjonizm będzie oznaczał ciągłe poprawianie każdego szczegółu. U innej - odkładanie działania, bo „jeszcze nie jest idealnie".

Czasem trudno go rozpoznać, ponieważ z zewnątrz może wyglądać jak sumienność lub ambicja. Są jednak pewne sygnały, które mogą świadczyć, że perfekcjonizm przestaje pomagać, a zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie. Należy do nich między innymi:

• trudność z zakończeniem zadań,
• wielokrotne sprawdzanie swojej pracy,
• silny stres przed oceną,
• poczucie winy podczas odpoczynku,
• przekonanie, że jeden błąd przekreśla cały wysiłek,
• odkładanie ważnych decyzji z obawy przed pomyłką,
• trudność z przyjmowaniem pochwał.

Skąd bierze się perfekcjonizm?

Nie ma jednej odpowiedzi. U części osób rozwija się już w dzieciństwie, kiedy miłość, akceptacja lub pochwały były silnie związane z osiągnięciami. Inni dorastali w przekonaniu, że błędów należy za wszelką cenę unikać albo, że tylko najlepszy wynik jest wystarczający.

Perfekcjonizm może być również sposobem radzenia sobie z niepewnością. Jeśli wszystko będzie dopracowane do najmniejszego szczegółu, łatwiej poczuć kontrolę i zmniejszyć lęk.

Problem polega na tym, że ta ulga zwykle trwa bardzo krótko. Szybko pojawia się kolejne zadanie, kolejny cel i kolejne oczekiwania wobec siebie.

Cena perfekcjonizmu

Na pierwszy rzut oka perfekcjonizm może prowadzić do sukcesów zawodowych czy dobrych wyników w nauce. Jednak długofalowo często wiąże się z wysokimi kosztami.

Może prowadzić do przewlekłego stresu, wypalenia, problemów ze snem, trudności w relacjach czy spadku satysfakcji z życia.

Paradoksalnie bywa też przyczyną prokrastynacji. Jeśli efekt nie ma być idealny, łatwiej w ogóle nie zaczynać.

Czy można odpuścić, nie stając się niedbałym?

To jedna z najczęstszych obaw. Wiele osób myśli: „Jeśli przestanę być perfekcyjny, zacznę robić wszystko byle jak."

Najczęściej tak się nie dzieje. Można wykonywać swoją pracę rzetelnie, odpowiedzialnie i z zaangażowaniem, jednocześnie akceptując, że nie wszystko musi być doskonałe.

W psychologii coraz częściej mówi się o zasadzie „wystarczająco dobrze". Nie oznacza ona rezygnacji z jakości. Oznacza zgodę na to, że człowiek ma prawo do ograniczeń, błędów i uczenia się.

Co może pomóc?

Jeśli zauważasz u siebie nadmierny perfekcjonizm, spróbuj przez kilka dni obserwować swoje myśli. Zwróć uwagę, jak często pojawiają się zdania:

• „Powinienem zrobić to lepiej."
• „Nie mogę się pomylić."
• „To jeszcze nie jest wystarczająco dobre."
• „Jeśli popełnię błąd, inni źle mnie ocenią."

Sama świadomość tych przekonań jest często pierwszym krokiem do zmiany. Ten surowy, oceniający ton to zwykle głos wewnętrznego krytyka, który warto nauczyć się rozpoznawać.

Pomocne bywa również zadawanie sobie pytania: Czy naprawdę potrzebuję wykonać to na 100%, czy w tej sytuacji 80% będzie w pełni wystarczające?

To nie zachęta do bylejakości. To próba odzyskania proporcji.

Kiedy warto poszukać wsparcia?

Jeżeli perfekcjonizm powoduje przewlekły stres, utrudnia odpoczynek, wpływa na relacje albo sprawia, że trudno Ci podejmować decyzje i cieszyć się własnymi osiągnięciami, rozmowa z psychoterapeutą może pomóc lepiej zrozumieć jego źródła.

Często okazuje się, że pod potrzebą bycia idealnym kryje się coś znacznie głębszego - lęk przed odrzuceniem, krytyką lub poczuciem, że jest się niewystarczającym.

Zmiana nie polega na obniżeniu ambicji. Polega na tym, by przestać uzależniać własną wartość od tego, czy wszystko udało się zrobić bezbłędnie.