Lęk przed oceną - dlaczego tak trudno być sobą

Czasem nawet nie zdajemy sobie sprawy, że to właśnie lęk przed oceną stoi za wieloma decyzjami, których nie podejmujemy, i sytuacjami, których unikamy. To on sprawia, że nie zabieramy głosu podczas spotkania, odkładamy ważną rozmowę, rezygnujemy z pomysłu, który naprawdę nas cieszy, albo zgadzamy się na coś, na co wcale nie mamy ochoty.

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że brakuje nam odwagi, pewności siebie czy motywacji. Tymczasem pod tym wszystkim często kryje się obawa przed tym, co pomyślą inni. Przed krytyką, odrzuceniem, wyśmianiem albo rozczarowaniem kogoś.

Pytanie: „Co oni sobie o mnie pomyślą?” potrafi towarzyszyć nam częściej, niż zauważamy. Czasem jest głośne i wyraźne, a czasem działa niemal niezauważalnie - wpływając na nasze wybory, relacje i sposób, w jaki postrzegamy samych siebie.

Lęk przed oceną jest doświadczeniem, z którym mierzy się wiele osób. Sam w sobie nie jest niczym niezwykłym. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczyna kierować naszym życiem i sprawia, że coraz bardziej oddalamy się od tego, kim naprawdę jesteśmy.

Skąd bierze się lęk przed oceną?

Nikt nie rodzi się z przekonaniem, że musi być idealny, żeby zasłużyć na akceptację. Tego uczymy się z czasem.

Czasami dorastamy w środowisku, w którym częściej słyszeliśmy krytykę niż pochwały. Być może mieliśmy poczucie, że miłość lub uznanie trzeba sobie wypracować - dobrymi ocenami, grzecznym zachowaniem albo spełnianiem oczekiwań innych.

Niekiedy wystarczy kilka bolesnych doświadczeń: wyśmianie w szkole, zawstydzenie przez ważną osobę czy odrzucenie przez grupę. Nasz mózg zapamiętuje takie sytuacje jako zagrożenie i później próbuje nas przed nim chronić. Paradoks polega na tym, że ta ochrona często kosztuje nas bardzo dużo.

Kiedy zaczynamy żyć pod cudze oczekiwania?

Lęk przed oceną rzadko wygląda spektakularnie. Częściej objawia się w codziennych, pozornie niewielkich decyzjach.

Możesz zauważyć, że:

• długo zastanawiasz się, zanim coś opublikujesz lub wyślesz;
• często przepraszasz, nawet gdy nie zrobiłeś nic złego;
• unikasz sytuacji, w których możesz usłyszeć krytykę;
• trudno Ci odmówić lub powiedzieć, czego naprawdę chcesz;
• próbujesz dopasować się do wszystkich wokół.

Z zewnątrz możesz sprawiać wrażenie osoby spokojnej, ugodowej czy perfekcyjnie przygotowanej. W środku jednak towarzyszy Ci ciągłe napięcie i pytanie: „Czy na pewno jestem wystarczający?”.

Dlaczego tak trudno być sobą?

Bycie sobą brzmi prosto, ale w praktyce wymaga odwagi. Oznacza pokazanie swoich opinii, potrzeb, emocji czy granic, nawet jeśli nie każdemu się spodobają. A jeśli przez lata nauczyliśmy się, że bezpieczeństwo daje przede wszystkim dopasowanie, naturalne jest, że autentyczność zaczyna wydawać się ryzykowna.

Wiele osób nie boi się samej oceny. Boją się tego, co - w ich przekonaniu - ocena może oznaczać:

• Że zostaną odrzuceni.
• Że ktoś przestanie ich lubić.
• Że okażą się niewystarczający.

To właśnie dlatego czasem łatwiej udawać kogoś innego niż pokazać siebie takim, jakim naprawdę się jest.

Czy da się przestać przejmować opinią innych?

Prawdopodobnie nie da się całkowicie przestać. I nie taki jest cel.

Jesteśmy istotami społecznymi. To naturalne, że zależy nam na relacjach i akceptacji. Warto jednak zadać sobie pytanie: Czy opinia innych pomaga mi żyć zgodnie ze sobą, czy coraz bardziej mnie od siebie oddala?

Między całkowitym ignorowaniem ludzi a podporządkowaniem im całego swojego życia istnieje zdrowa przestrzeń. Można słuchać innych, jednocześnie nie rezygnując z własnego zdania.

Jak stopniowo odzyskiwać siebie?

Zmiana nie polega na tym, żeby z dnia na dzień przestać się bać. Częściej zaczyna się od małych kroków.

Może to być powiedzenie „nie”, kiedy naprawdę masz na to ochotę. Wyrażenie własnej opinii. Założenie ubrania, które Ci się podoba. Opublikowanie czegoś mimo obawy, że nie wszystkim przypadnie do gustu.

Każde takie doświadczenie pokazuje Twojemu układowi nerwowemu, że autentyczność nie musi kończyć się odrzuceniem. Z czasem wewnętrzne poczucie bezpieczeństwa zaczyna opierać się mniej na opinii innych, a bardziej na zaufaniu do samego siebie.

Psychoterapia może pomóc

Jeżeli lęk przed oceną towarzyszy Ci od lat, wpływa na relacje, pracę lub codzienne decyzje, nie oznacza to, że „taki już jesteś”. Za tym lękiem często kryje się historia, która miała swój początek znacznie wcześniej.

Psychoterapia pozwala spokojnie przyjrzeć się tym doświadczeniom, zrozumieć ich wpływ na obecne życie i stopniowo budować większą swobodę w byciu sobą. Nie po to, żeby przestać przejmować się ludźmi. Po to, żeby ich opinia przestała decydować o tym, kim jesteś.

Na zakończenie

Bycie sobą nie oznacza, że wszyscy będą nas rozumieć ani zawsze się z nami zgadzać.

Oznacza natomiast, że nie musimy już nieustannie udowadniać swojej wartości. Bo wartość człowieka nie zależy od liczby pochwał, aprobaty otoczenia ani od tego, czy nigdy nie popełnia błędów.

Czasem największą odwagą nie jest zrobienie czegoś wyjątkowego.

Czasem największą odwagą jest pokazanie światu prawdziwego siebie.