Potrzeba kontroli - dlaczego muszę wiedzieć, co się wydarzy?

Lubisz wiedzieć co będzie dalej. Kiedy masz plan, łatwiej Ci się uspokoić. W głowie układasz różne wersje tego, co może się wydarzyć. Lubisz wiedzieć wcześniej, jaki jest plan, kto co zrobi i co będzie później. Kiedy ktoś zmienia ustalenia w ostatniej chwili, trudno Ci po prostu wzruszyć ramionami.

A może kontrola wygląda u Ciebie zupełnie inaczej. Nie planujesz każdego dnia w kalendarzu, ale dużo analizujesz. Rozmowy, decyzje, zachowanie innych ludzi. Zastanawiasz się, czy wszystko jest w porządku i czy czegoś nie przeoczyłaś lub nie przeoczyłeś.

Potrzeba kontroli może mieć wiele twarzy. Często jednak pod spodem znajduje się podobne pragnienie: chcę wiedzieć, co się wydarzy, bo wtedy czuję się bezpieczniej. Znajdziesz tu kilka tropów: skąd ta potrzeba się bierze, co ją podtrzymuje i od jakich pytań zacząć.

Kontrola daje poczucie bezpieczeństwa

Niepewność jest częścią życia, ale nie dla każdego jest równie łatwa do zniesienia.

Kiedy nie wiemy, co się wydarzy, umysł próbuje tę lukę wypełnić. Przewiduje, analizuje, przygotowuje możliwe scenariusze. Jeśli zrobię wszystko dobrze, może uda mi się uniknąć problemu. Jeśli przewidzę wszystkie możliwości, nic mnie nie zaskoczy.

I rzeczywiście - kontrolowanie może na chwilę przynieść ulgę. Problem pojawia się wtedy, kiedy zaczynamy potrzebować coraz większej pewności, żeby tę ulgę poczuć. Planujemy więc jeszcze dokładniej, częściej sprawdzamy, więcej analizujemy. To, co miało dawać spokój, zaczyna zabierać coraz więcej energii.

Skąd bierze się potrzeba kontrolowania?

Nie ma jednej odpowiedzi.

Czasem potrzeba kontroli pojawia się po doświadczeniach, w których rzeczywiście trudno było przewidzieć, co się wydarzy. Jeśli w ważnych momentach życia brakowało stabilności, przewidywalności albo poczucia wpływu, kontrolowanie może stać się sposobem na odzyskanie bezpieczeństwa.

Czasem wiąże się z dużą odpowiedzialnością. Jeśli przez lata trzeba było pamiętać o wszystkim, pilnować terminów, organizować życie innych albo po prostu „ogarniać”, odpuszczenie może być zaskakująco trudne.

Kontrola może też łączyć się z lękiem przed błędem. Wtedy pojawia się przekonanie: jeśli wszystkiego dopilnuję, nic złego się nie stanie. Jeśli przygotuję się wystarczająco dobrze, nie zawiodę.

Bywa również związana z wysokimi wymaganiami wobec siebie. Trudno wtedy powiedzieć „wystarczająco dobrze”. Zawsze można przecież coś jeszcze sprawdzić, poprawić albo przewidzieć.

„Jak sam/a zrobię, będzie najlepiej”

Potrzeba kontroli często wchodzi również do relacji.

Może być trudno delegować zadania, bo ktoś zrobi je inaczej. Trudno czekać na decyzję drugiej osoby. Trudno zaakceptować, że partner, dziecko czy współpracownik wybiera rozwiązanie, którego sami byśmy nie wybrali.

Z zewnątrz może to wyglądać jak potrzeba decydowania o wszystkim. Od środka często wygląda zupełnie inaczej. „Jeśli tego nie dopilnuję, coś pójdzie nie tak”.

I wtedy odpuszczenie kontroli nie oznacza po prostu „wyluzowania”. Może oznaczać zgodę na niepewność - a właśnie ona bywa najtrudniejsza.

Paradoks kontroli

Kontrola obiecuje spokój, ale nie zawsze potrafi go dać. Im bardziej próbujemy wyeliminować niepewność, tym bardziej możemy zacząć ją zauważać. Bo zawsze pozostaje coś, czego nie da się przewidzieć.

Możemy dokładnie zaplanować podróż, ale nie pogodę. Przygotować się do rozmowy, ale nie reakcję drugiej osoby. Dbać o zdrowie, ale nie mieć pełnej kontroli nad tym, co wydarzy się z naszym ciałem. Możemy bardzo starać się o relację, ale nie możemy zdecydować za drugą osobę, co będzie czuła.

Życie nie daje stuprocentowej gwarancji.

Dlatego celem nie musi być nauczenie się, jak wszystko kontrolować jeszcze skuteczniej. Być może ważniejsze jest stopniowe uczenie się, że nie muszę wiedzieć wszystkiego, żeby sobie poradzić.

Czy trzeba całkowicie odpuścić kontrolę?

Kontrola sama w sobie nie jest czymś złym. Planowanie, przewidywanie konsekwencji, przygotowywanie się czy dbanie o szczegóły są potrzebne. Dzięki nim możemy dobrze funkcjonować.

Warto natomiast przyjrzeć się temu, ile kosztuje Cię poczucie, że wszystko musi być pod kontrolą. Możesz zacząć od kilku pytań:

• Co czuję, kiedy nie wiem, co się wydarzy?
• Czego najbardziej się wtedy obawiam?
• Co według mnie mogłoby się stać, gdybym czegoś nie dopilnowała lub nie dopilnował?
• Czy próbuję rozwiązać realny problem, czy przede wszystkim zmniejszyć swoje napięcie?
• Jak długo utrzymuje się ulga, kiedy już coś sprawdzę, zaplanuję albo przeanalizuję?
• W jakich sytuacjach szczególnie trudno mi zaufać sobie albo innym?

Czasami te pytania są ważniejsze niż samo: „Jak przestać kontrolować?”.

Może nie chodzi o kontrolę

W psychoterapii potrzeba kontrolowania może być punktem wyjścia do przyjrzenia się temu, co znajduje się pod nią.

Dla jednej osoby będzie to lęk przed niepewnością. Dla innej przekonanie, że nie wolno popełniać błędów. Jeszcze ktoś może odkryć, że przez dużą część życia trudno było mu polegać na innych, więc nauczył się polegać przede wszystkim na sobie.

Nie chodzi wtedy o odebranie sobie kontroli ani zmuszanie się do spontaniczności. Bardziej o stopniowe poszerzanie przestrzeni pomiędzy „muszę mieć pewność” a „nie wiem, co się wydarzy, ale mogę sobie z tym poradzić”.

Bo być może przeciwieństwem nadmiernej kontroli nie jest chaos. Jest nim większe zaufanie do siebie w sytuacji, w której nie wszystko da się przewidzieć.